Czy zdarzyło się Państwu zastanawiać, dlaczego poranne ubieranie skarpetek urasta czasem do rangi wielkiej bitwy? Dlaczego dziecko reaguje bardzo gwałtownie na pewne dźwięki, unika dotykania piasku lub nie może usiedzieć spokojnie na krześle? A może wręcz przeciwnie – szuka ciągłej stymulacji: skacze, obraca się, wpada na meble? To sygnały wysyłane przez układ nerwowy, który inaczej niż u większości z nas przetwarza bodźce z otoczenia. Zachowania te mogą być oznaką trudności w przetwarzaniu bodźców sensorycznych, czyli zaburzeń integracji sensorycznej.
Integracja sensoryczna to neurologiczny proces, w trakcie którego mózg odbiera informacje ze zmysłów, segreguje je, przetwarza i interpretuje w sposób umożliwiający celowe, adaptacyjne działanie. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego to trudności w odbiorze, przetwarzaniu lub reagowaniu na bodźce zmysłowe.
Zmysły, o których rzadko myślimy
Większość z nas zna pięć podstawowych zmysłów. Jednak z perspektywy integracji sensorycznej najważniejsze są trzy systemy „bazowe”, stanowiące fundament rozwoju dziecka:
- System dotykowy: największy system zmysłowy. Dostarcza informacji o dotyku, bólu, temperaturze i teksturze.
- System przedsionkowy (zmysł równowagi): mieści się w uchu wewnętrznym. Odpowiada za czucie ciała w przestrzeni, napięcie mięśniowe i koordynację. To on decyduje o tym, czy dziecko czuje się bezpiecznie, odrywając nogi od ziemi.
- Propriocepcja (czucie głębokie): dostarcza informacji o ułożeniu ciała w przestrzeni, napięciu mięśni, sile ruchu i pozycji stawów. Receptory tego układu znajdują się w mięśniach, ścięgnach i stawach. Czucie głębokie odpowiada m.in. za to, że potrafimy chodzić po ciemku, nie patrząc na nogi.
Wszystkie te układy współpracują ze sobą, tworząc złożoną sieć przetwarzania informacji. Gdy współpraca ta przebiega prawidłowo, dziecko sprawnie reaguje na bodźce, reguluje swoje zachowanie i uczy się nowych umiejętności.
Typy zaburzeń integracji sensorycznej
Zaburzenia modulacji sensorycznej
Polegają na trudności w 'wyważaniu’ odpowiedzi na bodźce – dziecko reaguje zbyt silnie, zbyt słabo lub w sposób niespójny. Wyróżnia się trzy podtypy:
- Nadwrażliwość sensoryczna – dziecko reaguje zbyt intensywnie na bodźce, które dla innych są neutralne. Np. etykietki w ubraniach są nie do zniesienia, gwałtowna reakcja na nagłe dźwięki, unikanie dotyku.
- Podwrażliwość sensoryczna – dziecko reaguje zbyt słabo lub z dużym opóźnieniem. Sprawia wrażenie „nieobecnego”, nie reaguje na ból czy temperatury w typowy sposób, potrzebuje bardzo silnych bodźców, by zauważyć otoczenie.
- Poszukiwanie wrażeń sensorycznych – dziecko aktywnie i intensywnie poszukuje silnych bodźców: biega bez przerwy, skacze, wpada na meble, wkłada wszystko do ust.
Zaburzenia różnicowania sensorycznego
Dziecko ma trudności z precyzyjnym rozróżnianiem i interpretowaniem bodźców sensorycznych. Nie potrafi np. rozpoznać przedmiotu dotykiem (bez patrzenia), ma trudności z lokalizacją dotyku na skórze, myli podobnie brzmiące słowa.
Zaburzenia ruchowe o bazie sensorycznej
Obejmują dwa podtypy: zaburzenia posturalne (trudności z utrzymaniem właściwej postawy ciała, słabe napięcie mięśniowe) oraz dyspraksję (trudności z planowaniem i wykonywaniem nowych ruchów). Dziecko z dyspraksją może mieć problemy z zapięciem guzików, rzucaniem piłki, nauką jazdy na rowerze czy organizacją własnych działań.
Codziennie strategie wspierające dziecko z trudnościami sensoryczni:
- Przewidywalność i rutyna. Układ nerwowy dziecka z zaburzeniami integracji sensorycznej potrzebuje przewidywalnego środowiska (stałe godziny posiłku, snu i aktywności).
- Ostrzeganie przed bodźcami. Zanim dotkniesz dziecko, (np. myjąc twarz) powiedz wcześniej mu o tym. Niespodziewany dotyk jest zawsze trudniejszy do przetworzenia niż zapowiedziany.
- Nie zmuszaj. Jeśli dziecko wyraża dyskomfort wobec jakiegoś bodźca, nie zmuszaj go do kontaktu z nim. Zbliżaj stopniowo, w atmosferze bezpieczeństwa i zabawy.
- Obserwuj i dostosuj. Każde dziecko ma inny profil sensoryczny. To, co wycisza jedno, może pobudzić inne.
- Ograniczenie nadmiaru bodźców (hałas, ekran).
- Współpraca ze specjalistami. Ćwiczenia domowe są ważne, ale nie zastępują profesjonalnej terapii.
PROPOZYCJE ĆWICZEŃ W DOMU
Poniższe ćwiczenia mogą być wykonywane przez Państwa w warunkach domowych i stanowią cenne uzupełnienie terapii specjalistycznej. Ich celem jest regulacja układu nerwowego, wyciszenie lub aktywizacja dziecka oraz dostarczenie mu odpowiedniej stymulacji sensorycznej. Poniższe propozycje mają charakter ogólny i wspierający – nie zastępują indywidualnej terapii.
ĆWICZENIA WYCISZAJĄCE
- Masaż „głęboki nacisk” – mocniejsze, ale spokojne uciski dłonią (ramiona, plecy, nogi).
- „Naleśnik” – zawinięcie dziecka w koc dosyć ciasno, następnie rozwinięcie.
- „Kanapka” – dziecko leży między np.: poduszkami. Rodzic delikatnie dociska ciało dziecka.
- „Baza” – przygotowanie z koca lub namiotu „bazy”. W środku powinny znaleźć się miękkie poduszki i brak ostrego światła. To miejsca, gdzie dziecko może się schować, gdy poczuje przeładowanie.
- „Pchanie ściany” – zaproponuj dziecku zabawę kto mocniej przepchnie ścianę lub wspólne przeciąganie liny używając np.: szalika.
- „Siłowanki” – wspólne siłowanki z rodzicem.
ĆWICZENIA RUCHOWE
- Huśtanie np. na huśtawce lub w kocu.
- „Turlanie naleśnika” – zawijamy dziecko w koc i delikatnie rolujemy.
- Chodzenie po linii np. po taśmie przyklejonej do podłogi.
- „Domowa ścieżka sensoryczna” – układamy ścieżkę z rekwizytów (np. poduszki, materac, tunel z klocków, puzzle piankowe itp). Zadaniem dziecka jest przejść ścieżkę kilka razy.
ĆWICZENIA DOTYKOWE
- Zabawy różnymi fakturami np. kasza, ryż, piasek kinetyczny. Można wykorzystać różne faktury gąbek czy ściereczek i stworzyć sensoryczną kąpiel.
- Malowanie palcami – malowanie za pomocą farb lub pianki do golenia.
- „Sensoryczne pudełko” (wyciszenie dotykowe) – pudełko wypełniamy np. suchym ryżem, fasolą czy kaszą. Ukrywamy w środku małe rzeczy (np. figurki). Zadaniem dziecka jest odnalezienie ich bez użycia wzroku.
ĆWICZENIA ODDECHOWE
- „Dmuchanie piórka” – dziecko dmucha piórko, aby utrzymać je w powietrzu.
- „Świeczka” – wdech nosem, powolny wydech ustami.
- „Oddech żółwia” – usiądź razem z dzieckiem na podłodze, skrzyżuj nogi (pozycja „żółwia”). Powiedz: „Jesteśmy żółwiami, który chowa się do swojej skorupy”. Dziecko pochyla głowę do przodu, ramiona lekko unosi. Wdech nosem przez 4 sekundy (liczycie razem: 1, 2, 3, 4). Zatrzymaj oddech przez 2 sekundy. Wydech ustami przez 6–8 sekund – jak powolne wypuszczanie powietrza z balonu.
Bibliografia:
- Ayres, A. J. (2005). Sensory Integration and the Child.
- Kranowitz, C. S. (2012). Nie-zgrane dziecko. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego – diagnoza i postępowanie.
- Borkowska, M., Wagh, K. (2010). Integracja sensoryczna w rozwoju dziecka.
Opracowała
Patrycja Ochocka